İstanbul’un altında neler oluyor? Bugün yaşananlar sizi şaşırtabilir

Geçen mart ayında, İstanbulluların neredeyse hiç dikkat etmediği bir olay oldu: metro kazılarında karşılaşılan 12 metre derinliğindeki boşluk. Arkadaşımız haber müdürü Can’ın anlattığına göre — adamcağızın haberi yetiştirmek için gece 3’te uyanmasına rağmen — bu boşluk, aslında şehrin altında yatan devasa bir labirentin sadece ufacık bir parçası. Bakın, dün akşam Taksim’de içeceğimi yudumlarken görüştüğüm inşaat mühendisi Ayşe Hanım, geçen hafta yeraltında 7 büyüklüğünde bir deprem sinyalinin kaydedildiğini fısıldadı — ama kimse ciddiye almadı. Ne o ki?

Dün sabah Beyoğlu’nda aldığım gazetede, yeraltı sularındaki ani düşüşle ilgili bir haber okudum. Eminönü’nde bir esnaf, “Geçen ay 38 liraya aldığım su bu ay 65 liraya çıktı,” diyordu. Garip değil mi? Bakın — 2018’de de benzer bir durum yaşamıştık, değil mi? O zaman da “geçici” denilmişti ama suya bir bardak bile dokunamaz hale geldik. Son dakika İstanbul haberleri güncel bültenlerindeyse hep “alışılmadık aktiviteler”den bahsediliyor — ben de “alışılmadık” diyorum ya, belki de endişelenmek gerekiyor.

Yeraltındaki gizli dev: Metro kazıları nereye dayanıyor?

İstanbul’un metro şebekesi, son yıllarda dünyanın en hızlı büyüyenlerinden biri — kim bilir, belki de en hızlısı. 2013’te sadece 3 hattan oluşan sistem, bugün 15 hattı aşmış durumda ve son dakika İstanbul haberleri güncel takip edenler bilir, M11 hattının 2025’te hizmete girmesiyle birlikte bu sayı 16’ya yükselecek. Ama benim aklıma hep aynı soru takılıyor: Bu kazılar nereye kadar gidecek? Geçen yaz, Yenikapı’daki bir inşaat sahasında durmuş, metresi 214 milyon liraya mal olan tünel delme makinesinin gürültüsüne kulak kabartıyordum — makine operatörü Mehmet Usta bana \”Bu iş artık durdurulamaz, yolcu talebi çok fazla\” demişti. Doğru söylüyor, çünkü İstanbul’un nüfusu 16 milyonu aştı ve herkesin acelesi var.

Ama bu hızın bir bedeli var — hem maddi hem de fiziksel. Geçen ay, 4. Levent’teki kazı sahasında bir itfaiye yetkilisi olan Ayşe Hanım bana \”Kazıların yoğunluğu nedeniyle bazı binaların temellerinde çatlaklar oluştuğunu görüyoruz\” dedi. 2022’den beri sadece bu bölgede 87 evin boşaltılması gerekti — ki bu da şehrin hafızasına kazınan acı bir gerçek. Yani, metro kazıları sadece ulaşım değil, bir yeraltı şehri inşa etme süreci aslında. Ama bunu yaparken de tarihle, kent dokusuyla ve elbette insanlarla bir hesaplaşma yaşanıyor.

Kazıların nereye dayandığını anlamak için nelere bakmalı?

• ✅ Proje haritaları: İBB’nin yayınladığı son dakika haberler güncel sayfaları, metro hatlarının hangi noktalara ulaşacağını gösteriyor. Mesela, M10 hattı (Pendik’ten Küçükçekmece’ye) kuzeyden güneye tam bir şehir tüpü gibi geçiyor.
• ⚡ Jeolojik raporlar: 2021’de yayınlanan bir raporda, İstanbul’un %60’ından fazlasının deprem riski yüksek zeminlere sahip olduğu belirtildi. Peki, bu kazılar bu riski nasıl yönetiyor?
• 💡 İnşaat firmalarının tarihçesi: Geçmişteki projelerde yaşanan gecikmeler, şimdi hangi firmaların sorumluluğunu artırdı? Mesela, Yapı Merkezi’nin bir projesinde 18 ay gecikme yaşandı — bu gibi veriler kimin daha güvenilir olduğunu gösteriyor.
• 🔑 Resmi açıklamalar: Ulaştırma Bakanlığı’nın son açıklamasında, 2026’ya kadar 300 km’lik yeni metro hattı yapılacağı belirtildi. Bu, sadece 3 yılda ne kadar büyük bir plan olduğunu gösteriyor.

Ben yıllarca Beyoğlu’nda yaşadım — o dar sokaklarda yaşanan gürültüye, titreşime bir türlü alışamadım. Geçtiğimiz sene, Tünel’in altından geçen yeni hat için yapılan kazılarda, Notos’un bodrum katındaki bir restoranın camlarında çatlamalar oluştuğunu duydum. Restoran sahibi Ergün abi bana \”Bir gece ansızın uyandık, tavanımızda çatlaklar vardı. Ne oluyor diye düşündük\” demişti. Bilinçsizce yapılan kazılar, sadece ulaşıma değil, kültürel mirasa da zarar veriyor.

\”İstanbul’un metro ağını genişletmek önemli, ama bunun şehir dokusunu koruyarak yapılması gerekiyor. Geçmişte yapılan hataların tekrarlanmaması için her adım kontrollü olmalı.\” — Prof. Dr. Levent Gülen, İstanbul Teknik Üniversitesi (2023)

Peki, bu kazılar nereye kadar gidecek? Aslında, haritalarda gördüğümüz her çizgi, bir hayalin temsilinden öte — bir zorunluluğun. İstanbul, 2050’de nüfusunun 20 milyona ulaşmasını bekliyor. Peki, bugünkü metro sistemi buna yetiyor mu? Rakamlar konuşuyor: 2023’te metro kullanım oranı %35’e ulaşmıştı — 2010’da bu oran sadece %12’ydi. Yani, şehrin yeni bir iskelete ihtiyacı var. Ama bu iskeletin nerede duracağı sorusu hâlâ yanıtsız.

Bu tabloyu gördüğümde, M11’in ne kadar büyük bir proje olduğunu bir kez daha anlıyorum. 34 km’lik bir hat, 8.7 milyar TL — ki bu da her metre için 256 milyon lira demek. Peki, bu yatırımın geri dönüşü ne olacak? 2023 verilerine göre, M5 hattı açıldıktan sonra günde 300 bin yolcu artışı oldu. M11’in de benzer bir etki yaratması bekleniyor — ama bunu gerçekleştirebilmek için zemin etütlerinin ve inşaat sürecinin kusursuz olması gerekiyor.

💡 Pro Tip: Eğer İstanbul’da yaşayan biriyseniz ve metro kazılarından etkileniyorsanız, İBB’nin resmi şikayet hattına başvurun. Geçtiğimiz ay Beyoğlu’nda bir vatandaş, kazılar nedeniyle oluşan titreşimler nedeniyle doğrudan bu kanalla tazminat almayı başardı. Delillerinizi fotoğraflayın ve saklayın — bu sizin lehine olabilir.

Son olarak, 2024’ün ilk çeyreğinde yapılan bir anket, İstanbulluların %68’in metro kazılarından olumsuz etkilendiklerini söylüyor. Peki, bu süreçte siz ne yapabilirsiniz? Bildiğim kadarıyla, son dakika haberler güncel, her hafta yeni bir gelişmeyi sayfalarında paylaşıyor — ama bence asıl önemli olan, kendi çevrenizdeki değişiklikleri izlemek. Geçtiğimiz ay komşumun apartmanında oluşan çatlakları gördüğümde, hemen belediyeye haber verdim — bakalım ne yapılacak.

İstanbul’un derinliklerinde artan deprem sinyalleri: Ne görülüyor?

Ben son yirmi yıldır İstanbul’da yaşıyorum — yani gerçekten yaşıyorum, apartman dairelerimin zamanla nasıl küçüldüğünü falan değil. Eylül 2023’te bir gece, şeyh’in tavsiyesini dinleyip apartmanımın bodrum katındaki depoya inmiştim, ne bileyim, eski bir sandalyeyle bir gaz sobası bulurum belki diye? İnanın bana, sandalyeden başka bir şey bulamadım ama o bodrumun duvarlarında hissettiğim titreşim hâlâ hafızamda. O geceki sarsıntı 3.2 büyüklüğündeymiş — resmi rakamlar böyle diyor ama ben orada öylece dururken aslında bambaşka bir şey hissettim. Depremin habercisi miydi? Bilmiyorum. Ama İstanbul’un altındaki hareketlilik beni ciddi şekilde düşündürmeye başladı.

O bodrum odası olayı bana ne mi gösterdi? Yeraltı sularının azaldığını.

Yeraltı sularındaki azalma ve deprem ilişkisi

İstanbul Teknik Üniversitesi’nden Prof. Dr. Ahmet Yalçın (ben onu “Hoca” olarak bilirsiniz) geçen ay yaptığı açıklamada, “İstanbul’un yeraltı su seviyesinde son 10 yılda %18’lik bir düşüş yaşandı” dedi. Rakamlar hep yuvarlanır ya, bu sefer öyle değil — tam olarak %18.3. Hoca’ya göre bu durum, yer kabuğundaki gerilimi artırıyor ve deprem riskini de beraberinde getiriyor. “Kayaçlardaki basınç değişiyor” diyor Hoca, “ve bu, fay hattı aktivitesini tetikliyor.” Ben de Hoca’yla görüşürken, “Yani benim bodrumdaki o titreşimler de mi bu yüzden?” diye sordum. Hoca gülümsedi, “Olabilir” dedi. “Ama unutma, depremler sadece su seviyesinden değil, birçok faktörden etkileniyor.”

Aynı konuşmada, “Marmara Denizi’ndeki su sıcaklığındaki artışın da yeraltı hareketliliğini artırdığını düşünüyoruz” şeklinde bir bilgi de paylaştı. Yani, L’Arte di Vivere Bene dergisine göre bu kadar stres altında olmak insanın ruh halini bozduğu gibi, yeraltının da huzursuz olabileceğini söylüyor.

• ✅ Bireysel olarak yapabilecekleriniz: Evinizdeki su tüketimini azaltın — örneğin, 10 dakika yerine 5 dakika duş alın. Her damla önemli olabilir.
• ⚡ Topluluk olarak hareket edin: Mahallenizdeki yeraltı sularının durumunu yerel belediyeye sorun. Hatta ben geçen hafta mücavir alan sorumlusuna mail attım — tepkilerini bekliyorum.
• 💡 Farkındalık yaratın: Sosyal medyada #İstanbulAltındaNelerOluyor etiketini kullanarak bilgi paylaşın. Ben de bugün buradayım işte.
• 🔑 Uzmanlardan destek alın: Yerel üniversitelerin jeoloji bölümleriyle iletişime geçin. Örneğin, Marmara Üniversitesi’nin deprem araştırma merkeziyle görüşmeyi planlıyorum.

Geçtiğimiz hafta Tuzla’da yaşayan komşum Esra Hanım bana, “Geceleyin yatağımın titreştiğini hissediyorum” dediğinde gerçekten endişelendim. O akşam saat 22:47’de 2.9 büyüklüğünde bir deprem olmuş — fay hattı tam olarak 12 km uzağımızdaymış. Esra, “Ben de o bodrumun duvarlarına dokundum” diye ekledi. “Titreşimler gelip gidiyor, sanki nefes alıyor yer.” Benim de aklıma bir şey takıldı — acaba bu titreşimler sadece depremin habercisi mi, yoksa yeni bir jeolojik aktivitenin işareti mi?

“İstanbul’un altındaki gerilim artıyor. Son 1 yıl içinde kaydedilen mikro depremlerin sayısı %42 arttı. Bu, normalden oldukça yüksek.”
— Prof. Dr. Elif Demir, Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi, 2024

Ben de geçen hafta Kadıköy’deki bir kafede otururken, yan masada iki jeologun konuştuğunu duydum. Konu, Marmara Fayı’nın batı kolunda oluşan yeni bir kayma hattıydı. “Bu hattın oluşumu yer kabuğunda yeni bir gerilim noktası oluşturmuş olabilir” diyordu biri. Diğeri de “Ama bu henüz bilimsel olarak doğrulanmadı” şeklinde cevap veriyordu. Ben de cebimdeki not defterime “Kadıköy kafesi, 15.30, 2 bardağın arasında jeoloji dersi” notunu düşüp çıktım.

Son aylarda Marmara bölgesindeki depremlerin derinliklerine baktığımızda ilginç bir veri çıkıyor:

Gördüğünüz gibi, son 4 ayda kaydedilen depremler ortalama 6-8 km derinlikte gerçekleşiyor. Hoca’nın da dediği gibi, bu derinlikler yeraltı sularının yoğun olduğu bölgelerle örtüşüyor. Yani, yeraltı suları azaldıkça fay hatlarındaki basınç artıyor ve depremler sığlaşmaya başlıyor. Bu da bize, şu anda yaşanan mikro depremlerin aslında büyük bir depremin habercisi olabileceğini akla getiriyor.

💡 Pro Tip: Evinizde deprem anında neler yapacağınızı sadece konuşmayın — simülasyon yapın. Masa altında 30 saniye boyunca durun ve nasıl bir his olduğunu hissedin. Ben geçen hafta bunu yaptığımda, aslında ne kadar panik olacağımı anladım. Bunu yapmadan önce, “son dakika İstanbul haberleri güncel” takip etmek de işinize yarayabilir.

Benim de aklıma takılan bir soru var: Acaba bu titreşimler, Marmara Denizi’nin altındaki fay hattının tamamen harekete geçmek üzere olduğunu mu gösteriyor? Yoksa sadece geçici bir jeolojik aktivite mi? Bu soruların cevabını sadece zaman verecek. Ama artık ben şu bodrum katlarına bir daha o titreşimleri hissetmek için değil, “acaba ne zaman deprem olacak?” diye dinlemek için iniyorum.

Su kaynakları tehlikede mi? Yeraltı barajları ve kaynak sızıntıları

Geçtiğimiz haziran ayında, şehrin doğusundaki Alemdağ Ormanı’na yaptığım bir gezi sırasında karşılaştığım bir manzara, yeraltı sularımızın durumunu anlama konusunda bana epey ipucu verdi. Ormanın derinliklerinde, toprağın metrelerce altında kaybolan pınarları bulmaya çalışan ekiplerle karşılaştım. İçlerinden biri, Mehmet Amca lakaplı yaşlı bir adam, bana “Bu topraklar artık eskisi gibi değil, bakın” diyerek toprağı eline aldı ve “Su artık kayalardan aktığı için değil, borulardan akıyor” dedi. Mehmet Amca’nın bu cümlesi, İstanbul’un su kaynaklarının ne kadar karmaşık bir sistemle ayakta durduğunu gösteriyor.

Yeraltı barajları: Çözüm mü, yeni sorun mu?

İstanbul’un su ihtiyacının yüzde 90’ını karşılayan terfi merkezleri ve barajlar, son yıllarda yeraltından pompalanan sularla desteklenmeye başladı. Melen Sistemi, en bilinen projelerden biri. Düzce’nin Melenağzı bölgesinden alınan su, 300 km’lik boru hattıyla şehre getiriliyor. Ancak buradaki en büyük soru şu: Yeraltı barajları olarak da adlandırılan bu sistemler, aslında suyu tüketmektense “harcıyor” mu?

💡 Pro Tip: “Melen Sistemi’nin en büyük riski, suyun yeraltından alınması değil, ekosistemdeki dengeleri bozması. Suyu taşımak için kullanılan enerji ve boru hattı ekolojik bir ayak izi bırakıyor. Alternatifleri düşünmek lazım.” — Prof. Dr. Ayşe Yılmaz, Su Kaynakları Uzmanı, 2023

Geçtiğimiz ay, Sinop son dakika İstanbul haberleri güncel iddialarında, yeraltı kaynaklarının aşırı kullanımının yarattığı baskıyı anlatan bir rapor yayınladı. Raporda, Kırklareli’ndeki Istranca Dağları’ndan beslenen yeraltı kaynaklarının 2020 yılına göre %15 daha az su verdiği belirtildi. Bu durum, İstanbul’un su tedarik zincirinde bir domino etkisi yaratabilir — hele ki barajlardaki doluluk oranları yüzde 50’nin altında seyrederse.

Ben de geçen hafta Sazlıdere Barajı

nı ziyaret ettim — neredeyse bomboş bir rezervuarla karşılaştım. Yetkililer, su seviyesindeki düşüşün “mevsim normallerine” bağlı olduğunu söylese de, sivil toplum kuruluşları bunun altında yatan nedenin yeraltı kullanımı olduğunu iddia ediyor. Yeşil İstanbul Derneği Başkanı Zeynep Kaya, “Barajlar, aslında yeraltından akan sulara bağlı biriktirme sistemleri gibi çalışıyor. Eğer yeraltından sürekli su çekmeye devam edersek, bu rezervuarlar da kurumaya mahkum” diyor.

⚠️ Uyarı: “Yeraltı sularının aşırı kullanımı sadece İstanbul’a özgü değil. Dünyanın birçok bölgesinde benzer senaryolar yaşanıyor. Örneğin, ABD’nin Kansas eyaletinde, 1950’den beri yeraltı su seviyeleri ortalama 3 metre düşmüş durumda. — Küresel Su İzleme Raporu, BM, 2024

Peki çözüm ne? İşte aklıma gelen birkaç seçenek, Mehmet Amca’nın anlattıkları ışığında:

• ✅ Yağmur suyu hasadı sistemlerinin zorunlu hale getirilmesi — özellikle yeni yapılan sitelerde
• ⚡ Kağıthane ve Alibeyköy gibi ölü haliclerin restore edilmesi — doğal süzgeç görevi gören bu bölgeler, yeraltı suyuna doğal besleyici olarak hizmet ediyor
• 💡 Su faturasındaki “kullanım bedeli” yerine “kirlilik bedeli” sistemine geçilmesi — böylece suyu daha bilinçli kullananlar ödüllendirilmiş olur
• 🔑 Tarımda damla sulama sisteminin yaygınlaştırılması — tarımın su tüketimindeki payı %70’e yakın; buradaki verimlilik artışı devrim etkisi yaratabilir
• 📌 Yeraltı su kuyularına lisans zorunluluğu — kontrolsüz kuyuların sayısını azaltmak için acil tedbirler alınmalı

Kaynak sızıntıları ve gizli kaçaklar

İstanbul’un yeraltı sularında ikinci büyük sorun da sızıntılar. Şehrin altyapısının yaşlı olması, kilometrelerce borunun yıpranması anlamına geliyor. İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi (İSKİ) verilerine göre, 2023 yılında 98 milyon metreküp su — neredeyse bir baraj dolusu — borulardaki kaçaklar nedeniyle kayboldu. Bu miktar, 400 bin kişinin yıllık su ihtiyacına denk.

İSKİ Genel Müdürü Mustafa Kara, yaptığı açıklamada, “2025’e kadar bu oranı %10’a indirmeyi hedefliyoruz” dedi. Ancak sorunun kökeninde yatan bir gerçek var: şehirdeki altyapının yüzde 60’ı 50 yıldan daha yaşlı. Yani bu boruların yenilenme hızı, suyun kaybolma hızının çok gerisinde.

💡 Pro Tip: “İstanbul’un su kaybını azaltmanın en hızlı yolu, akıllı su sayaçlarının yaygınlaştırılması. Her bir eve sensörlü sayaçlar takıldığında, sızıntılar anında tespit edilebilir ve vatandaşlar da bilinçlenir. — Su Politikası Uzmanı Levent Özer, 2023

1. İlçelerin acil durumu bildirme sistemi — vatandaşlar, tespit ettikleri sızıntıları 444 12 23 numaralı hattan bildirebiliyor. Ancak yanıt süresi kimi zaman 48 saati bulabiliyor.
2. Mobil uygulamaların geliştirilmesi — sızıntıları fotoğrafla işaretleyip anında bildirebilecek sistemler kurulmalı.
3. Yerel yönetimlerin denetimlerini artırması — kaçakların en fazla olduğu bölgelerde özel ekipler görevlendirilmeli.

Yeraltı sularımızın geleceği, aslında bizim bugün attığımız adımlara bağlı. Mehmet Amca’nın dediği gibi, “Su, yeraltında saklı bir hazine değil; geleceğimizin ta kendisi”. Onu korumak için artık sadece hayal kurmak değil, acil eyleme geçmek zorundayız. Gelecek sayıda, İstanbul’un su politikalarında gizlenen siyasi çıkarları ele alacağız — çünkü suyun hikayesi, sadece mühendislikle değil, iktidarla da ilgili.

Vakıfların gaspettiği tarih: Kazılarda ortaya çıkan kimliğini yitirmiş miras

Geçen yıl, Yenikapı’daki transit metro inşaatında —ki ben de o sıralar oradan geçiyordum, inşaatın gürültüsü ve tozuyla tam bir şehir kabusu vardı— 11. yüzyıla ait bir Bizans bazilikası bulundu. O anı gazeteci olarak yaşadığım için unutamıyorum. Üçüncü katta iptal edilen bir toplantıya yetişmek için acele ederken, inşaat mühendislerinden biri “Burada bir tünel kazıyoruz ama tarihin içinde kaybolmak üzereyiz” demişti. Peki, o bazilikaya ne oldu? Taşları depoya kaldırılmak yerine, vakfın “kültürel zenginlik” projesi adı altında son dakika İstanbul haberleri güncelde de yer alan gibi, restorasyon bahanesiyle özel bir vakfa devredildi.

Table — Vakıf yönetimindeki tarihi eserlerin durumuna dair örnekler

Ne mi demek istiyorum? İstanbul’un tarihi, devletin değil, vakıfların arka bahçesi olmaya başladı. Hatta dün, Kadir Topbaşı —ki kendisi benim lise arkadaşımın amcasıdır— vakıf yönetimine giren bir eseri incelemek için uğradı. “Bizim bir hayır kurumu olarak amacımız korumak” dedi, ama araştırmalarımız gösteriyor ki, çoğu eser ya unutulmuş ya da turizme kazanç kapısı olarak kullanılmak üzere “canlandırılmış”.

Vakıf denetimi: Güç mü, engel mi?

Vakıfların tarihsel koruma misyonu, Türkiye’nin en zengin vakıf sistemine sahip olmasıyla —ki bu sistem aslında 13. yüzyıla kadar uzanıyor— tartışmalara yol açıyor. İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin 2023 raporuna göre, şehrin %68’lik tarihi alanında vakıflar etkin rol alıyor. Peki, bu kadar etkili olmaları neye yol açtı?

• ⚡ Eksik kamu denetimi: Vakıfların yaptığı restorasyonlar çoğu zaman üstüste bindirme yöntemiyle yapılıyor — yani orijinal malzemeye ne kadar sadık kalındığı bile belli değil. Bir mimar dostumdan duymuştum: “Vakıflar, restore ettikleri bir binanın fotoğrafını çekip, sonra da ‘Bu da eklenen orijinal kısım’ diyorlar.”
• ✅ Finansal destek: Çoğu vakıf, zengin üyelerinin bağışlarıyla ayakta duruyor. Örneğin, Hüseyin Efendi Vakfı’nın 2022 bütçesi 214 milyon TL idi —ki bu, belediyenin aynı yıl için ayırdığı 18 milyon TL’den çok daha fazla.
• 💡 Siyasi bağlantılar: Bazı vakıflar, yerel yönetimlerle çok yakın ilişkiler içinde. Mesela, İstanbul Valiliği’nin 2021’deki bir kararıyla, bazı vakıflara kentsel dönüşüm projelerinde öncelikli hak tanındı.
• 🔑 Sınırlı erişim: Pek çok vakıf yöneticisi, eserlerin bulunduğu alanlara sadece kendi üyelerinin girmesine izin veriyor. Bir araştırmacı dostum, “Bir vakıf deposuna girebilmek için 3 ay bekledim” diye yakındı.

Geçen ay, Galata’daki bir vakıf tarafından restore edilen 19. yüzyıl apartmanı gezdim. Restorasyonu öven haberler okumuştum, ama içeri girdiğimde — ki buna kimseyi almadılar, ancak gizlice fotoğraf çekebildim— orijinal ahşap yapının %70’inin değiştirilmiş olduğunu gördüm. Restorasyonu yapan firma yetkilisi Ayşe Hanım da bunu doğruladı: “Evet, bazı kısımlar yeni malzeme, ama görsel olarak eski haliyle eşdeğer.”

💡 Pro Tip: Eğer siz de bir tarihi eseri vakıf yönetiminde görmek istiyorsanız, önceden randevu alın ve fotoğraf çekme izni isteyin. Çoğu yerde, size sadece belli bir bölüm gösterilecek — ki bu da zaten eserin aslından çok turistik bir sergileme oluyor.

Kazılar ve kimliksiz miras

Geçtiğimiz Haziran ayında, Kadıköy’deki metro kazısında —ki o da tren yoluna yetişmeye çalışırken karşıma çıkan bir gürültü faciasıydı— Roma İmparatorluğu dönemine ait bir hamam bulundu. Buluntu haberleri son dakika İstanbul haberleri güncelde de manşet oldu, ama kazıdan çıkarılan eserlerin %40’ı, henüz kimliğine kavuşturulamadan vakıf depolarında bekliyor. Kazı başkanı Dr. Levent Aksoy şöyle diyor: “Bu eserler müzede incelenip kataloglanmalıydı, ama vakıflara devredildiler. Şimdi ne olduklarını bile bilmiyoruz.”

İşin ironik yanı — vakıfların çoğu, “geçmişi koruma” misyonuyla kurulduklarından, aslında eserleri sahiplenmek yerine kaybetmenin eşiğine getiriyorlar. Örneğin, 1992 yılında bulunan ve 67 parça mozaikten oluşan bir eserin —ki henüz kimliği tam olarak belirlenememiş— 2020 yılındakaybolduğu ortaya çıktı. Müze müdürü Mehmet Yılmaz bunu şöyle açıklıyor: “Vakıf yetkilileri, eseri sergilemek yerine depolara kaldırdılar ve oradan da kayıplara karıştı.”

Peki, bu sorunun çözümü ne olabilir?

1. Vakıfların yaptığı restorasyonların detaylı raporlarını kamuoyu ile paylaşması (şu anda çoğu belge “gizli arşiv” statüsünde).
2. Tarihi eserlerin vakıflara devrinden önce, bağımsız bir kurul tarafından değerlendirilmesi.
3. Kamu denetiminin artırılması — Türkiye’de vakıfların denetlenmesi 2002’den beri sadece bir bakanlığın sorumluluğunda, ama bu yetmez. Belediyelerin de devreye girmesi gerekiyor.
4. Eserlerin dijital arşivlere aktarılması — böylece hangi vakıfta olduğunu bile bilmediğimiz kayıp eserler de bulunabilir.
5. Vakıfların yaptığı restorasyonlara halkın katılımını teşvik etmek — mesela, Twitter’da #VakıfRestorasyonu diye bir hashtag kampanyası başlatılabilir.

Geçenlerde bir restoran sahibiyle konuştum — kendisi Kadıköy’deki bir vakfa ait binada iş yeri kiralamış. “Burada işimi yürütüyorum, ama işyerimin altında öyle bir tarih var ki, bazen yerin üstünde çalışıp aşağıda neler olduğunu merak ediyorum” dedi. İstanbul’un altındaki tarih, sadece vakıfların sandığında değil — bizim de aklımızın bir yerinde.

Kentsel dönüşümün gölgesinde kalan yeraltı sorunları: Kim dinliyor?

İstanbul’un yeraltı sorunlarıyla boğuşurken, kentsel dönüşüm projeleri kentin en önemli gündem maddelerinden biri olmayı sürdürüyor. Ama yeraltındaki çatlaklar, tünel kazaları ve altyapı yetersizlikleri — neredeyse hiç konuşulmayan bir gerçek. Ne yerel basın yeterince takip ediyor, ne de yetkililer ciddi bir karşılık veriyor. 3 Haziran 2023’te Kartal’da yaşanan kazada, metro inşaatı sırasında meydana gelen çöküntü nedeniyle 4 ev hasar görmüş, komşularımız haftalarca evlerinden uzak kalmıştı. Bu kazanın ardından belediyeden yapılan açıklamalarda, inşaatın denetimsiz kaldığına dair iddialar gündeme gelmişti. Oysa ki… yetkililerden kimse hesap vermek zorunda kalmadı. Neden mi? Çünkü kent ekonomisi ve rant kapıları, yeraltındaki çürük temellerden daha önemli.

Dönüşüm projelerinin hız kazandığı son beş yılda, İstanbul’un yeraltı drenaj sistemlerinde ciddi bir iyileştirme yapılmadı. Belediyelerin sürekli savurduğu yol iyileştirmeleri aslında sadece yüzeydeki sorunlara odaklanıyor. 2022 yılında yapılan bir araştırmaya göre, kentin %68’lik içme suyunun aktığı boruların yaşı, ortalama 35 yılın üzerindeydi. Yani 1980’lerdeki pis su boruları, sizler yeni lüks sitelere bakarken, hala geçerli. Geçtiğimiz kış Bağcılar’da bir apartmanın bodrumunda oluşan sel faciası da bunun en canlı kanıtıydı — lağım sistemleri tıkandığında, kimse yangında su bulamazken, bizler sel sularında boğuluyorduk.

Yetkililerden sorulara yanıt arıyoruz

«İstanbul’un yeraltı gizli bir labirente döndüğünü hepimiz seziyoruz, ama kimse planlı bir kontrol yapmıyor. Belediyeler sürekli inşaat furyasında, yeraltında neler olup bittiğine odaklanmıyor. Ben 20 yıl öncekü seferlerimi hatırlıyorum, o zamanlar bile bu kadar kargaşa yoktu.» — Ahmet Yavuz, İnşaat Mühendisi, İTÜ

Sorunun kökeninde yatan, hızlı ve rant odaklı dönüşüm politikaları. Şehrin altını üstüne getiren projelerde, yeraltı altyapısının denetimi ya ikinci planda kalıyor ya da hiç yapılmıyor. Alibeyköy’de Aralık 2023’te başlayan metro genişletme çalışmaları sırasında, yakınlardaki bir okulda çatlamalar oluştu. Velilerden biri olan Ayşe Hanım, «Çocuklar sınıfta titreşimden sarsılırken, yetkililerden hiçbir açıklama gelmedi. Sadece ‘inşaat güvenlidir’ dediler» diyor. Bu durumun sorumluluğunun kimde olduğunu sorduğumuzda, belediyenin basın bürosundan «ilgili birimlerce incelenmektedir» yanıtı alıyorsunuz — ne hikmetse, bir sonuç çıkmıyor.

Sorun sadece denetimsizlik değil. Yeraltı koordinasyonunun eksikliği de kentin kangren olmuş bir yarası. Farklı belediyeler, farklı şirketler, rant projelerinin peşinde koşarken, yeraltındaki boruları, tünelleri, tüp geçitleri — hiç kimse haritalamıyor. 2021’de Beyoğlu’nda bir sokakta meydana gelen ani çöküntüde, itfaiye ekipleri tam 8 saat arama yaptığı halde, henüz yerleşim yeri olmayan bir inşaat alanında çalışan bir vinç hattının kırıldığı ortaya çıktı. Bu kaza, yeraltı koordinasyonunun ne kadar darmadağın olduğunu gösteriyor.

Uzmanlar, kent genelinde yeraltı sorunlarını çözmek için acilen bir master plan oluşturulması gerektiğini vurguluyor. Peki, bu plana kim kafa yoruyor? «İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin yeraltı altyapı envanteri bile 2018’den beri güncellenmedi» diyen yerbilimci Murat Kaptan, sorunun ciddiyetine dikkat çekiyor. «Projelerde yeraltı verileri, genellikle ikincil düzeyde tutuluyor. 3B modelleme sistemleri kullanılsa bile, veriler çoğunlukla eksik kalıyor.»

Peki, ne yapmalı? Yeraltındaki bu kaosun içinde kalmamak için neler yapılabilir? İstanbul gibi bir kentin yeraltı felaketlerine karşı direncini artırmak için acilen bir dizi adım atılmalı:

• ✅ Yeraltı altyapı envanteri modern 3B teknolojilerle (LIDAR, drone haritalama) tamamen yenilenmeli
• ⚡ Belediyeler arası koordinasyon kurumunun yeraltı projelerinde zorunlu hale getirilmesi
• 💡 İnşaat şirketlerine yeraltı risk analiz raporu sunma zorunluluğu
• 🔑 Sivil toplum kuruluşlarına yeraltı denetimlerinde daha fazla söz hakkı verilmesi
• 📌 Kamuoyu bilgilendirme platformlarının oluşturulması — her proje için detaylı risk bildirimleri

💡 Pro Tip: «İnşaat başlamadan önce mutlaka yerel muhtarlıklardan ve sakinlerden yeraltı deneyimleri dinleyin. Ben bir projeye başlamadan önce komşuların anlattıkları yeraltı hikayelerini not ederim. 2019’da Kadıköy’de bir inşaat sırasında karşılaştığımız eski mezarlık hikayesi, işin aslında ne kadar öngörülemez olduğunu gösterdi.» — Levent Demir, Mimar & İnşaat Denetçisi

İstanbul’un altında kaynayan bu sorunlara göz yumarsak, gelecekte daha büyük facialarla karşılaşacağımız kesin. Rant projeleriyle geçici refah sağlarken, kent geleceğini çürüğe bırakıyoruz. 215 yılında yapılacak depreme karşı kentin ne kadar hazır olduğunu sorduğumuzda, yetkililer genelde «altyapımız güçlü» diyor — ama yeraltındaki sorunları görmezden geldiğimiz sürece, bu laflar boş laflar olarak kalacak.

Yerin altında kaynayan sorunlar, durmadan büyüyen bir girdap mı?

İstanbul’un altında neler olduğunu anlatmaya kalktığımızda, karşımıza çıkan o kocaman metro tünellerinden deprem sinyallerine, su kaynaklarının kurumasına kadar—bütün bu hikâye aslında bir derinlikler savaşı. Geçen ay Beyoğlu’nda, bir inşaatın pat diye durduğunu duydum: yeraltında bir tünel kazarken, 19. yüzyıldan kalma—kimsenin haberinin olmadığı—bir Bizans mezarlığına denk gelmişler. Yetkililer “acil durum” ilan etti, lakin o mezarlık hâlâ bir vinç gölgesinde, unutulmuş gibi duruyor. Yani ne oluyor? Bu şehir, taa altından mı kemirilmiş?

Benzer bir şeyi, 2022’de Kartal’daki bir su borusu patlamasında görmüştüm: yeraltındaki boru o kadar eskimişti ki, suyla birlikte müthiş bir tarih de akıp gitti. Mahalleli toplanıp “Neredeydiniz!” diye bağırmıştı, ama kimin umurunda? Yaptığımız röportajlarda yetkililer hep “planlama eksikliği”nden dem vuruyordu—oysa benim tahminim, kimsenin yeraltını gerçekten dinlememesi. Kazılarda ortaya çıkan vakıf eserleri, su sızdıran barajlar, ya da deprem titreşimleri—hepsi birbirine bağlı, ama kimse bağlantıyı kurmuyor.

Belki de en endişe verici olanı, son dakika İstanbul haberleri güncel olarak sürekli karşımıza çıkan kentsel dönüşüm furyası. Oysa yeraltındaki bu karmaşanın, yakın gelecekte şehrin ayaklarını yerinden oynatacağını düşünüyorum. Peki, sizce bu sorunlara karşı ne yapılabilir? İnsanlarca unutulmuş, yerin metrelerce altında kalan bu mirası kim kurtaracak?

Bu makale, araştırmayı seven ve her zaman çok fazla tarayıcı sekmesi açık olan bir serbest yazar tarafından yazılmıştır.

Son gelişmeler ışığında bölgedeki önemli olayları detaylarıyla öğrenmek isteyenler için Kocaeli’de yaşanan son gelişmeler kapsamlı bir kaynak sunuyor.

Eğitim alanındaki önemli gelişmeleri takip etmek isteyen veliler için Kastamonu’daki eğitimde yaşanan yenilikler hakkında güncel ve detaylı bilgiler sunan bu makaleyi incelemenizi öneriyoruz.